1- مناجات عاشقانه
الهى ! از من آهى و از تو نگاهى . الهى ! عمرى آه در بساط نداشتم و اينك جز آه در بساط ندارم . الهى ! غبطه ملايكه اى را مى خورم كه جز سجود نمى دانند، كاش حسن از ازل تا ابد در يك سجده بود. الهى ! تا كى عبدالهوى باشم ، به عزت تو عبدالهو شدم . الهى ! سست از آن كه مست تو نيست كيست ؟ الهى ! همه اين و آن را تماشا كنند و حسن خود را، كه عجيب تر از خود نيافت . الهى ! دل بى حضور چشم بى نور است ، اين دنيا را نمى بيند و آن ، عقبى را. الهى ! همه حيوانات را در كوه و جنگل مى بينند و حسن در شهر و ده . الهى ! هر كه شادى خواهد بخواهد، حسن را اندوه پيوسته و دل شكسته ده . الهى ! آن كه خوب را حباله اصطياد مبشرات نكرده است ، كفران نعمت گرانبهائى كرده است . الهى ! مراجعات از مهاجرت به سويت تعرب بعد از هجرت است و تويى كه نگهدار دل هايى . الهى ! آن كه در نماز جواب سلام نمى شنود، هنوز نمازگزار نشده ، ما را با نمازگزاران بدار. الهى ! خوشا آن كه بر عهدش استوار است و همواره محو ديدار است . الهى ! آن كس تاج عزت بر سر دارد كه حلقه ارادتت را در گوش دارد و طوق عبوديت را در گردن
2- طريق معرفت رب
معرفت نفس طريق معرفت رب است كه از سيد انبياء (ص ) و هم از سيد اوصياء (ع ) ماءثور است : من عرف نفسه فقد عرف ربه هر كس در خويشتن بيانديشد و در خلقت خود تفكر و تاءمل كند، دريابد كه اين شخص ‍ محير العقول ، واجب بالغير است .
3- آموزش بندگى و زندگى
دستوراتى كه در نماز به جا آورده شود و گفته شود، بندبند آن همه آموزنده است ، وهر بند آن راه و رشته اى در خداشناسى است ، و آيين و روش آموزش زندگى و بندگىاست .

4- پنهان ز ديده ها و همه ديده ها از اوست (1)
از امير المؤ منين على عليه السلام در چند موضع روايت شده است : فتجلى سبحانه لهم فى كتابه من غير اءن يكونوا راءوه بما اءريهم من قدرته ؛ (2) پس خداى سبحان با ارائه قدرت خود در كتابش براى مردم تجلى كرده بدون آن كه او را ببينند.
5- دگرگونى هاى الهى در گرو دگرگونى هاى مردم
خداوند سبحان مى فرمايد: ان الله لايغير مابقوم حتى يغيروا ما باءنفسهم ؛ (3) خدا چيزى را كه از آن مردمى است دگرگون نكند تا آن مردم خود دگرگون شوند.
6- خدا سر انسان است انسان مرد كامل است نه صورت انسانيه ، و در حديث قدسى آمده است : الانسان سرى و اءنا سره ؛ انسان سر من است و من سر او هستم . (4)
7- درست ترين آيين ها
خداوند سبحان مى فرمايد: ان هذا القرآن يهدى للتى هى اءقوم ؛ (5) اين قرآن به درست ترين آيين ها راه مى يابد.
8- ثبت قلبى على دينك بسيار كسانى كه دعوى بندگى كرده اند و دم از ترك دنيا زده اند؛ تا دنيا بديشان روى آورد، جز وى همه را پشت پا زده اند. اين بنده در معرض امتحان نيامده شرمسار است ، به حق خودت ثبت قلبى على دينك ! (6)
9- خداى چاره ساز
الهى ! ما همه بيچاره ايم و تنها تو چاره اى ، و ما هم هيچ كاره ايم و تنها تو كاره اى . (7)
10- برنامه انسان سازى
نماز ستون دين و بهترين و استوارترين برنامه آدم ساز است . (8)
11- اجابت نداى بندگان
خداوند سبحان مى فرمايد: و اذا ساءلك عبادى عنى فانى قريب اءجيب دعوة الداع اذا دعان فليستجيبوا لى وليؤ منوا بى لعلهم يرشدون ؛ (9) چون بندگان من درباره من از تو بپرسند بگو من نزديكم و به نداى كسى كه مرا بخواند پاسخ مى دهم ، پس به نداى من پاسخ دهند و به من ايمان آورند تا راه راست يابند.
12- صورت كتيبه انسان كامل
بدان اى عزيز كه قرآن كريم صورت كتيبه انسان كامل است ، و قرآن به راست ترين و درست ترين راه هدايت كننده است . خداوند سبحان مى فرمايد: ان هذا القرآن يهدى للتى هى اءقوم ؛ (10) يعنى قرآن كريم عين صراط مستقيم است . قوله سبحانه : و ان هذا صراطى مستقيما فاتبعوه ولا تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله ؛ (11) هر كس كه حقيقت قرآن را در خود پياده كرده است راه مستقيم به سوى هر خير را پيموده است . و هر كس به هر اندازه كه واجد آن است به همان اندازه قرآن و انسان است ، و به انسان كامل تقرب جسته است . (12)
13- معجزات عيسى نبى
عيسى پيامبر - صلوات الله عليه - فرموده است : اءنى قد جئتكم بآية من ربكم اءتى اخلق لكم من الطين كهيئة الطير فاءنفخ فيه فيكون طيرا باذن الله و ابرى الاءكمه و الاءبرص و احى الموتى باذن الله - الآية (13) من با معجزه اى از پروردگارتان نزد شما آمدم ، براى تان از گل چيزى چون پرنده مى سازم و در آن مى دمم ، به اذن خدا پرنده اى شود، و كور مادرزاد و برص گرفته را شفا مى دهم و به فرمان خدا مرده را زنده مى كنم .
14- عجز مردم از تجاوز از حد قرآن
در حديث است كه ان للقرآن ظهرا و بطنا و حدا و مطلعا ؛ يعنى قرآن ظاهرى دارد و باطنى ، حدى دارد و مطلعى و غرض از حد آن اندازه از معنى است كه ديگران نيم توانند از آن تجاوز كنند؛ يعنى عجز مردم آنها را منع مى كند از تجاوز. (14)
15- آرزوى روز روحانى و شب نورانى الهى ! روزم را چون شبم روحانى گردان و شبم را چون روز نورانى . (15)
16- ستار العيوب الهى ! اگر ستارالعيوب نبودى ، ما از رسوايى چه مى كرديم ! (16)
17- دستورالعمل عرفانى بايد انسان يك مقدار زياده بر معمول تقليل غذا و استراحت بكند تا جنبه حيوانيت كمتر، و روحانيت قوت بگيرد، و ميزان آنها را هم چنين فرمود: كه انسان اولا روز و شب زياده از دو مرتبه غذا بخورد حتى تنقل مابين الغذائين نكند. ثانيا هر وقت غذا مى خورد بايد مثلا يك ساعت بعد از گرسنگى بخورد، و آن قدر بخورد كه تمام سبز نشود، اين در كم غذا. و اما كيفش بايد غير از آداب معروفه ، گوشت زياد نخورد، به اين معنى كه شب و روز هر دو نخورد، و در هر هفته دو سه دفعه هر دو را يعنى هم روز و هم شب را ترك كند، و يكى هم اگر بتواند للتكليف نخورد، و لامحاله آجيل خور نباشد و اگر احيانا وقتى نفسش زياد مطالبه آجيل كرد استخاره كند. و اگر بتواند روزه هاى سه روزه هر ماه را ترك نكند. و اما تقليل خواب مى فرمودند شبانه روز شش ساعت بخوابد. و البته در حفظ لسان و مجانبت اهل غفلت اهتمام زياد نمايد. اينها در تقليل حيوانيت كفايت مى كند. و اما تقويت روحانيت : اولا دائما بايد هم و حزن قلبى به جهت عدم وصول به مطلوب داشته باشد. ثانيا تا مى تواند ذكر و فكر را ترك نكند كه اين دو جناح سير آسمان معرفت است . در ذكر عمده سفارش اذكار صبح و شام اهم آنها كه در اخبار وارد شده . و اهم تعقيبات صلوات و عمده تر ذكر وقت خواب كه در اخبار ماءثور است ، لاسيما متطهرا در حال ذكر به خواب رود. و شب خيزى مى فرمودند زمستان ها سه ساعت ، تابستان ها يك ساعت و نيم . و مى فرمودند كه در سجده ذكر يونسيه يعنى در مداومت آن كه شبانه روزى ترك نشود، هر چه زيادتر توانست كردن اثرش زيادتر، اقل اقل آن چهارصد مرتبه است خيلى اثرها ديده ام . بنده خود هم تجربه كرده ام چند نفر هم مدعى تجربه اند. يكى هم قرآن كه خوانده مى شود به قصد هديه حضرت ختمى مرتبت صلوات الله عليه و آله خوانده شود. (17)
18- هدف خلقت الهى ! در خلقت شيطان كه آن همه فوايد و مصالح است ، در خلقت ملك چه ها باشد؟ (18)
19- بريدن از شياطين انس الهى ! از شياطين جن بريدن دشوار نسبت ، با شياطين انس چه بايد كرد؟ (19)
20- بزرگ ترين دستور خداوند نماز بزرگ ترين دستور خداوند مهربان به بندگانش است تا از كار بستن به آن در هر دو سرا، سرفراز و كامروا بوده باشند. (20)
21- اثرات نيك نماز نماز انسان را فرشته خو مى كند؛ زيرا كه نمازگزار از همه بدى ها پاك است . هر كس كه نمازگزار است ، پاكيزه خوى و نيكوكردار و نيكو رفتار است ، از درنده خويى ، بدگويى ، تنبلى و ولگردى بيزار و بركنار است . (21)
22- سوق به سوى نيكى امام صادق عليه السلام از امير مؤ منان عليه السلام روايت مى كند: تفكر (انسان را) به سوى نيكى و عمل به آن فرا مى خواند.
23- ذكر شفا، اسم دوا سپاس خداى را كه ذكر او شفا و اسم او دوايست و سامع دعا و دافع بلايست . (22)
24- عبرت بگير! برادرم ! حرف اين و آن را مزن ، دم فروبند و تماشا كن . بنگر و عبرت بگير. به فكر خود باش . دست توسل به دامن خاتم اوصياء و اولياء امام زمان مهدى موعود حجة بن الحسن العسكرى (ع ) دراز كن كه گردنه هاى سهمگين و هولناك در پيش دارى و آن بزرگوار امير كاروان است . از افراط و تفريط بپرهيز! اهدنا الصراط المستقيم گوى . از پيروى نفس حذر كن ! از اوباش بگريز! به مضمون نامه اى كه در پيش تقديم داشتم عمل كن . به آن چه كه شفاها معروض داشتم اهتمام و اعتناء داشته باش . پاسبان حرم دل باش ! اى سالك ره ! از خود خبردار
بس رهزنت هست در هر كمينى
دل را به ياد دلدار يك جهت كن تا از محبين باشى . مناجات محبين امام زين العابدين و سيد الساجدين (ع ) را فراموش مكن : بسم الله الرحمن الرحيم الهى من ذالذى ذاق حلاوة محبتك فرام منك بدلا... (23)

25- امان از فريب بيگانگان افوض امرى الى الله ان الله بصير بالعباد . براى در امان بودن از فريب بيگانگان و ايمنى از مكر و حيلت دشمنان .
26- ذكر لا اله الا الله اگر سالكى ، بدان كه طى مراحل و قطع منازل جز به گام هاى نفى و اثبات ميسر نيست ، و اين معنى جز در كلمه طيبه لا اله الا الله يافت نشود. اهل الله گفتند كه : هيچ نوع از انواع اذكار و عبادات در ترقى درجات و مقامات معنوى اثر اين كله طيبه را ندارد. از اين روى رسول الله (ص ) فرمود كه : در روز رستاخيز هر كار نيك سنجيده شود، جز گواهى دادن به لا اله الا الله كه آن را در ترازو ننهند؛ چه اگر در ترازو رود، آسمان ها و زمين هاى هفتگانه با وى برابرى نكنند. كنايه از اين كه ثواب اين كلمه را نهايت نبود و به شمار نيايد و هيچ چيز همسنگ او نگردد. (24)
27- اولدل گويد بعد زبان سعى كن اول دل بگويد و آن گاه زبان . از من فداى آن كه دلش با زبان يكى است . (25)
28- زيرك ترين مؤ منان
از رسول خدا (ص ) پرسيدند: چه كسى در ميان مؤ منان از ديگران زيرك تر است ؟ در جواب فرمود: آن كه به ياد مرگ بيشتر و در آمادگى براى آن شديدتر است . (26)
29- مراقبت نمازگزار از خويشتن
نمازگزار با آفريدگارش گفتگو مى كند و جسته جسته بدان جا مى رسد كه هميشه و همواره خودش را در پيشگاه او مى بيند، هيچگاه خودش را فراموش نمى كند، پيوسته كشيك خويش مى كشد تا درست گفتار و نيكو كردار و پاكيزه رفتار باشد و مى بايد كه با انجام دادن اين آيين و روش بسيار سودمند، ارزشمند و گرانبها، دارد خودش را راست و درست مى سازد. (27)
30- بهترين عبادت
امام صادق عليه السلام مى فرمايد: بهترين عبادت آن است كه همواره درباره خدا و قدرتش تفكر كنى . (28)
31- ذكر قلبى
چه نيكو فرموده است رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم كه : آيا شما را خبر ندهم به آنچه كه جهاد و غزوه شما در راه خداست ؟ آن ذكر بارى سبحانه است . زيرا قدر اين نشاءه را نمى داند مگر آن كسى كه خدا را ذكر مى كند به ذكر مطلوب ، چه اينكه حق تعالى جليس ذاكرش است ، و جليس ، مشهود ذاكر است ، و هر گاه ذاكر حق سبحانه را كه جليس اوست مشاهده نكند ذاكر نيست . سعى كن كه ذكر را قلب بگويد كه عمده حضور قلب است وگرنه ذكر با قلب ساهى پيكر بى روان و كالبد و بى جان است . و در حديث آمده است كه : ليس الذكر قولا باللسان فقط ، ذكر در محدوده زبان خلاصه نمى شود. بلكه خداوند سبحان فرمود: و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذكرنا و اتبع هويه و كان امره فرطا (29) و از آنكه ما دلش را از ذكر خود بى خبر ساخته ايم و از پى هواى نفس خود مى رود و در كارهايش اسراف مى ورزد پيروى مكن .
32- توصيف دعا
دعا كليد عطاء و وسيله قرب الهى تعالى و مخ عبادت و حيات روح و روح حيات است . دعا كوبه باب رحمت رحيميه و سبب فتوح بركات شرح صدر و نور و ضياى سر است . دعا موجب رسوخ حب ذكر الهى در دل ، و منره نفس ازرين شواغل است . دعا توشه سالكان حرم كبرياى لايزال ، و شعار عاشقان قبله جمال ، دثار عارفان كعبه جلال است . دعا سير شهودى و كشف وجودى اهل كمال و تنها رابطه انسان با خداى متعال است . (30)
33- گفتگو با خدا
پيامبر بزرگوار اسلام فرمود: اگر مى خواهيد با خدا گفتگو كنيد نماز بخوانيد، و اگر مى خواهيد خدا با شما گفتگو كند قرآن بخوانيد. (31)
34- اوصاف اولياء الله
رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: هر كس خدا و عظمت او را بشناسد، دهانش را از سخن ، و شكمش را از طعام ، باز دارد و خود را به نماز و روزه مشغول سازد. پس مردم گفتند: پدر و مادرمان به فدايت اى رسول خدا! آيا اين گونه اشخاص ، از اولياى خدايند؟ فرمود: اولياى خدا سكوت كنند، و سكوت شان تفكر باشد، و سخن گويند و سخن شان ذكر باشد، و نظرشان عبرت است ، و نطق كنند نطق شان حكمت باشد. راه رفتن شان ميان مردم بركت است . اگر خدا براى آنان اجلى مقرر نفرموده بود، از ترس عذاب و شوق به ثواب ، ارواح شان در اجسادشان نمى گنجيد. (32)
35- دنيا خواهى
تا لحظه مرگ حكايت است مردى منزلش در نزديكى حمام منجاب بغداد بود روزى ، زنى از او پرسيد: اى مرد! حمام منجاب كجاست ؟ مرد، او را به جايى ديگر راهنمايى كرد؛ مكانى مخروبه كه زن را راه گريختن از آن نبود. مرد به دنبال او رفت و در همان جا به او تجاوز كرد. مدت ها بعد، هنگامى كه مرد در بستر مرگ افتاد، او را گفتند: بگو، لا اله الا الله . مرد، در پاسخ اين بيت را خواند و مرد: (33) يا رب قائلة يوما و قد تبعت
اءين الطريق الى حمام منجاب
36- عبادت چيست ؟
معمربن خلاد گويد: از امام رضا عليه السلام شنيدم كه فرمود: عبادت تناه كثرت نماز و روزه نيست ، بلكه عبادت ، تفكر در اءمر خداى عزوجل است .
37 به دعا متمسك شويد!
صادق آل محمد صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: عليكم بالدعاء فانكم لاتقربون بمثله ؛ به دعاء تمسك جوييد كه به هيچ چيز همانند دعاء به خداوند نزديك نمى شويد. (34)
38- غفلت تا واپسين لحظات
عطبى نقل كرده است كه مردى را هنگام مرگ گفتند بگو: لا اله الا الله . مرد گفت : آه ! افسوس بر جوانى ! در چه زمانى عنفوان جوانى را از دست داده ام ، در حينى كه غيرتمند مرد و كابين ارزان شد و حجاب از هر باب بركنار رفت . (35)
39- خواسته نمازگزار
نمازگزار در هر شبانه روز چند بار از آفريدگارش مى خواهد كه او را به راه راست و درست بدارد، راهى كه همه پيامبران و ديگر بندگان شايسته اش بر آن بوده اند. و از گمراهى كه راه بدكاران است دورى مى جويد. (36)
40- سر آيات قرآنى
يكى از مشايخ روايت مى كرد كه در سوره مباركه يس اسمى هست كه برطرف مى شود به بركت آن كورى مادرزاد و پيسى . او را گفتند كه آيا اگر كسى تمام سوره را بخواند نفعى از اين مقوله كه مى گويى به او خواهد رسيد؟ جواب داد: هر گاه حكيم يك دوا را براى مرضى مقرر كرده باشد و آن دوا در دكان عطارى باشد و مريض برود و تمام ادويه دكان او را بخورد، آيا نفعى به او خواهد رسيد؟ همچنين است اين اعمال . (37)
منبع: پندها و حکمتها/نویسنده: عباس عزیزی