تجسس
ارتباط معقول و منطقي با ديگران، ضرورت اجتناب ناپذير حيات انساني است، اگر ارتباط انسانها با يكديگر نبود، بناي عظيم فرهنگ انساني شكل نمي گرفت. بايد گفت: زيبايي زندگي، در جمع انسانها تجلي مي كند و ميزان خوشبختي انسانها بستگي قطعي به چگونگي و حسن رابطة آنها با ديگران دارد. از اين رو بجاست كه هر كس به بهبود رابطه خود با افراد پيرامونش بيانديشد و بكوشد رابطه اش با ديگران بهتر، مفيدتر و خوش آيندتر باشد. در اين مقاله با بررسي مفهوم ( تجسس) به عنوان يكي از عوامل مخل ارتباطي، به آسيب شناسي روابط سالم اجتماعي مي پردازيم.

در روابط انساني ، هدف گشاده رويي و بناي ارتباط سالم و سازنده اجتماعي نيست بلكه نگهداري ارتباطات انساني، بقا و امنيت ارتباطي بين انسانها مورد توجه است. هر رابطه انساني را بايد همانند سرمايه اي بي نظي پنداشت و همواره در اين انديشه بود كه تنها به دست آوردن رابطه كافي نيست، مهم نگهداشتن سرمايه هاي انساني است.

تجسس را مي توان جزو عواملي دانست كه منجر به نابودي يا حداقل كاهش سرمايه هاي اجتماعي و انساني مي گردد. از اين رو براي روشن شدن ماهيت و اهميت آن در شهركهاي سازماني با تني چند از خواهران شهرك نشين كه در حال حاضر در مجتمع آموزش عالي حضرت زينب (س) مشغول به تحصيل هستند به گفتگو پرداختيم.

تجسس چيست
خانم فاطمه باقري معتقد است كه: تجسس را مي توان به صورت جزئي يا كلي مطرح كرد. و از آن تعريفهاي مختلفي ارائه كرد. مثل: جاسوسي كردن، دخالت كردن در امور ديگران و يا جستجو كردن. در هر جامعه الگوهاي رفتاري متأثر از فرهنگ ، آداب و رسوم ، مذهب و ... آن جامعه است كه اعضاء خود را ملزم به تبعيت از اين الگوها مي دانند. در روال معمول و به صورت عادي اكثر افراد هر جامعه، موازين و اصول حاكم بر جامعه را كه متكي بر ارزشها و دوري از بدي ها و رذايل است رعايت مي كنند، ليكن عده اي نيز وجود دارند كه از اين شيوه تبعيت نكرده و مرتكب اعمال غيرقابل قبول و به اصطلاح ناهنجار مي شوند.

تجسس يكي از اين رفتارهاي ناهنجار است. كه به معناي كنكاش و پيگيريهاي يك فرد در امور غيرآشكار و محرمانه فرد ديگر است. به عبارت ديگر به معناي ( جستجو و پيگيري كار ديگران با نيت شيطاني و منفي ) است. قرآن كريم با رد تجسس مي فرمايد: ( اي كساني كه ايمان آورده ايد، از بسياري از گمانها بپرهيزيد، كه پاره اي از گمانها به يقين گناه است و تجسس نكنيد و بعضي از شما غيبت بعضي ديگر را نكنيد. )

از حضرت علي (ع) نقل شده است كه فرموده اند: ( مبادا از آن اشخاص باشيد كه پرده در و فاش كننده رازها هستند، بدرستي كه خوبان شما، كساني هستند كه چون كسي به ايشان نگاه كند، به ياد خدا افتد و بدان شما كساني هستند كه سخن چيني مي نمايند و جدايي ميان دوستان مي افكنند و در صدد تفتيش عيوب مردم هستند. )

با تجسس در امور خصوصي افراد مرتكب اعمال و معاصي كبيره اي همچون غيبت، افشاي اسرار، اشاعه فحشاء، هتك حرمت و از بين بردن آبروي افراد، افشا و انتشار معايب و همچنين منجر به حرمت شكني ميان مسلمانان مي شود.

امام باقر (ع) در حديثي به اين نكته مهم اشاره فرمودند كه بسيار تكان دهنده است: ( نزديكترين مرزها به مرز كفر و الحاد اين است كه شخصي با شخص ديگر پيمان اخوت و برادري ببندد و سپس معايب و خطاها و انحرافات و لغزشهاي او را بشمارد و در خاطر ثبت و ضبط نمايد تا شايد با فاش كردن آنها و بر باد دادن آبرو و حيثيت يك مؤمن بتواند براي خود سود دنيوي و نفساني به چنگ آورد.)

علل و مصاديق تجسس
خانم مهناز شجاعي ساكن شهرك حضرت فاطمه (س) معتقد است: تجسس در محيط دروني خانواده ها كم است ولي جوانان و نوجوانان از الگوهاي بيروني تقليد مي كنند و در واقع مصداق آن، تجسس جوانان از وضع خارج شهرك مي باشد.

خانم باقري ريشه تجسس را اختلاف طبقاتي مي داند كه در هنگام زياد شدن روابط، منجر به افزايش گفت و شنودها شده و تكرار اين امر و انتقال اين تعاريف منجر به تجسس مي شود. يعني فرد ثالث نيز كه اموري را شنيده، كنجكاو شده و در رابطه با همان موضوع به تجسس مي پردازد.

خانم غلامي تبعيض را عامل تفرقه و منشأ تجسس مي داند. زيرا افراد براي رفع تبعيض به جستجو در موارد مشابه مي پردازند.

خانم يوسفي امتيازات مختلف را باعث بروز تجسس مي داند. به نظر ايشان چون نيروهاي پنج گانه سپاه در كنار هم زندگي مي كنند و در مناسبتها و جشنهاي مختلف هداياي مختلفي از طرف نيروها در اختيار كاركنان قرار مي گيرد همين امر سبب كنجكاوي و تجسس مي شود.

همچنين مجاورت با خانه هاي سازماني ارتش و كنجكاوي در زمينه مورد ارتش و سپاه را نيز جزو انگيزه هاي تجسس در اين شهرك ها ذكر مي نمايند.

تجسس در مقابل تجسس
تجسس در لغت به معناي خوب گوش دادن، خوب ديدن و خوب درك كردن مي باشد. تحسس پيگيري مثبت با نيت الهي است كه آن هم داراي شرايط خاص و بحث و بررسي لازم مي باشد.

خانم نسرين غلامي در اين زمين مي فرمايند: در قرآن كريم به پرهيز از تجسس در امور ديگران سفارش شده است. ولي تجسس حدودي دارد كه اگر بر اساس دلسوزي باشد و نه در حد دخالت كردن در امور ديگران، پسنديده است، به عبارت ديگر تجسس در ( امور خانوادگي ) صحيح نيست ولي در ( امور اجتماعي ) صحيح مي باشد.

خانم آقا بابايي نيز در اين مورد گفتند: علت و انگيزه تجسس را بايد فهميد. مثلاً در مواقعي كه بچه ها سئوال و پرسش مي كنند، علت، كنجكاوي و حساسيت آنها روي مسائلي است كه سئوال برانگيز است. بايد تا جايي كه پاسخ، دخالت در امور ديگران نباشد و سبب روشن شدن موضوع شود جستجو كرده و پاسخ مناسب داد، و تا اين حد تجسس جايز مي باشد. ايشان همچنين تجسس در امور امنيتي را جز ضروريات برشمردند.

خانم طالبيان معتقد است كه در اموري مانند ازدواج و شغل يابي ديگر به آن تجسس نمي گويند. بلكه به آن تحقيق مي گويند و اين امر بسيار لازم و ضروري است.

آنچه اهميت دارد شناخت صحيح مرزهاي تحسس از تجسس است. با اين كه گفته مي شود تحسس با انگيزه خدمت و ياري ديگران صورت مي گيرد و انگيزة الهي دارد، به نظر مي رسد واجد يك شرط اساسي مي باشد و آن داوطلبانه بودن است. يعني فرد مورد تحسس قرار گرفته بايد اجازه و رضايت كافي نسبت به فرد متحسس داشته باشد. يعني نمي توان به اجبار راجع به ديگران اقدام به تحسس نمود.

تيجه گيري
1- آيات شريف قرآن و نيز روايات وارد شده از اهل بيت عليهم السلام بر مذمت تجسس دلالت دارد.
2- تجسس در احوال خصوصي مردم منجر به انجام گناه و غيبت و تهمت مي شود. بنابراين خلاف شرع است.
3- تجسس در مسايل شخصي جايز نيست و افشا و برملا نمودن اسرار شخصي موجب شيوع فساد در جامعه مسلمين مي گردد.
4- با توجه به اهميت رعايت موازين شرعي و اخلاقي بايد مراقب بود كه تحسس به تجسس تبديل نشود.
5- تجسس دربارة مفسدين و مخالفين اسلام و نظام اسلامي به منظور خنثي نمودن توطئه آنان امري ضروري است.
ايمان، ورع، تقوا و امانتداري و راز داري همگي از جمله فضايبلي است كه انسان را از تجسس در امور شخصي مردم باز مي دارد