رعايت دستورات بهداشتي در خوردن و آشاميدن، يکي از مهم ترين عوامل سلامت، شادابي و طول عمر است. اگر مردم بدانند که چه بايد بخورند، چه اندازه بخورند و چگونه بخورند و نيز دانسته ي خود را به کار ببندند، بي ترديد، بيشتر بيماري ها از جامعه بشري دور خواهند شد و انسان لذت و طراوت زندگي را خواهد چشيد.

نخستين نکته براي رعايت دستورهاي بهداشتي درباره خوردن، توجه به اين حقيقت لازم است که در نظام آفرينش،«خوردن»، ابزاري براي زندگي است، نه آن که زندگي، ابزاري براي خوردن؛ چنان که در حکمتي منسوب به امام علي(ع) آمده است:

لا تطلبِ الحَياةَ لِتأکلَ، بَل اطلُبِ الاکل لِتحيا. (زندگي را براي خوردن مخواه، بلکه خوردن را براي زندگي بخواه).

بسياري از مردم ـ اگر نگوييم بيشتر آنهاـ سلامت، شادابي و زندگي خود را فداي شکم خود مي کنند.از اين رو، هيچ گاه به فکر اين نيستند که چه بخورند، چگونه بخورند و چه اندازه بخورند. پس، هر چه را مزه بهتري دارد، به هر اندازه که ميل دارند و به هر شکلي که پيش بيايد، مصرف مي کنند و بدين سان، گرفتار انواع بيماري ها مي شوند، چنان که امام علي(ع) مي فرمايد:

مَن غَرَسَ في نَفسِهِ مَحَبَة انواع الطعام، اجتَني ثِمارش فُنونِ الاسقام.

(هرکس در دل خود، درخت علاقه به انواع غذاها را بکارد، ميوه ي انواع بيماري ها را از آن مي چيند).

رهنمودهاي اسلام در اين زمينه، فوق العاده مهم و ارزشمندند و با در نظر گرفتن عصر صدور آنها، معجزه علمي پيشوايان دين، محسوب مي شوند. در اين باره، توجه به دو نکته، داراي اهميت است:

الف- رهنمودهاي اسلام درباره خوردن، تنها سلامت جسم را تضمين نمي کند، بلکه تضمين کننده سلامت جسم و روح انسان هاست.

ب- از آن جا که عقل و علم، به همه رازهاي آفرينش احاطه ندارند، چه بسا حکمت برخي از رهنمودهاي اسلام براي دانش امروز، مجهول باشد، ولي بي ترديد اين به معناي بي دليل بودن آن رهنمودها نيست، چنان که فلسفه تعدادي از احکام اسلام، در گذشته ناشناخته بود و امروزه علم به راز آنها پي برده است.

و اينک، اشاره اي کوتاه به آن رهنمودها:

1- حلال بودن غذا
نخستين و مهم ترين رهنمود اسلام درباره مواد غذايي مورد مصرف، اين است که «حلال» باشند، بدين معنا که:

اولا: آنچه انسان مصرف مي کند، بايد از راه مشروع تهيه شده باشد. غذايي که از راه نامشروع و تجاوز به حقوق ديگران تهيه گردد، هر چند ممکن است براي سلامت جسم، ضرر نداشته باشد، اما بي ترديد براي سلامت روان، زيانبار است.

ثانيا: غذاي انسان بايد ازطيبات(آنچه پاک است) تهيه شده باشد. بر اساس اين رهنمود، انسان نبايد غذاهايي را که طبع توده مردم از آن نفرت دارد، يا اسلام خوردن آن را ممنوع دانسته(مانند: گوشت مردار يا گوشت حيوانات حرام گوشت) مصرف کند، هر چند که تجاوز به حقوق ديگران نباشد.

ثالثا: غذا براي کسي که مصرف کننده است، نبايد زيانبار باشد. توضيح اين که ممکن است غذايي براي يک نفر مفيد باشد، اما براي ديگري به دليل آن که بيماراست، زيانبار باشد.

رابعا: غذا براي روح انسان يا جامعه مَفسده نداشته باشد. توضيح اين که ممکن است غذايي حلال باشد و براي جسم هم زيانبار نباشد، ليکن چگونگي مصرف آن، براي روح يا جامعه مفسده داشته باشد؛ مانند غذا خوردن در ظروف طلا و نقره، يا غذا خوردن از سفره اي که مشروبات الکلي در آن قرار دارد. خوردن اين گونه غذاها نيز در اسلام، ممنوع شناخته شده است.

2- دو وعده غذا خوردن در شبانه روز
در روايات اسلامي، براي تداوم سلامت و شادابي انسان، خوردن دو وعده غذا در صبح و شام توصيه شده است. اهل بهشت نيز که در دار السلام، جاويد هستند، در همين دو وعده غذا مي خورند: «وَلَهُم رِزقهُم فِيهَا بُکرَة وَ عَشِيا؛ و در بهشت، هر صبح و شام، روزي آنان آماده است»(مريم : آيه62)

3- توصيه به کم خوري
پيشوايان دين، ضمن تأکيد بر کم خوري، منافع فراواني براي آن ذکر کرده اند؛ مانند: تداوم سلامت بدن، صفاي انديشه، نورانيت دل، رهايي از دام شيطان، بهره گيري از ملکوت هستي، نزديکي به خداوند متعال و استفاده بهتر از عبادت پروردگار.

4- خطر پُرخوري
برعکس، پُرخوري از منظر احاديث، به شدت نکوهيده است. پُرخوري از سلامت مي کاهد، بدن را بدبو مي کند و زمينه را براي انواع بيماري هاي جسمي و روحي فراهم مي سازد. پُرخوري، جوهر نفس راتباه مي کند، به نيروي تقوا (پرهيزگاري) و ورع (خويشتن داري) ضربه مي زند، حجاب تيزهوشي است و دل را سخت و تاريک مي سازد.

5- مقدار غذاي مفيد
براي پيشگيري از زيان هاي پُرخوري و بهره گيري از منافع کم خوري، پيشوايان اسلام توصيه کرده اند که انسان تا زماني که احساس گرسنگي نکرده، چيزي نخورد و قبل از آن که کاملا سير شود، از خوردن غذا دست بکشد:«کُل وَ انتَ تشتهي، وَ امسِک وَ انتَ تَشتهي».

6- برترين خوراکي و بهترين سفره
از منظر روايات اسلامي، برترين غذاها، غذايي است که داراي چند ويژگي باشد:

اول آن که از دست رنج خودِ فرد تهيه شده باشد؛
دوم آن که خانواده ي او آن را دوست داشته باشند؛
سوم اين که بوي آن موجب آزار ديگران نباشد.

بهترين سفره ها نيز پاکيزه ترين، حلال ترين و ساده ترين آنهاست و انواع غذاهاي رنگارنگ و گران قيمت ـ که اهل بيت(ع) از مصرف آنها پرهيز مي کردند ـ بر آن چيده نشده باشد.

7- آداب سُفره
آدابي که پيشوايان اسلام براي حضور بر سفره غذا توصيه کرده اند، عبارت اند از :
بودن سبزيجات در سفره، شستن دست ها، نشستن بر سر سفره با فروتني، گرامي داشتن نان، سهيم کردن ناظر(اعم از انسان و حيوان) در غذا و آخرين ادب، صدقه دادن از آن غذا يا همانند آن